Kartelovertreding dochter niet automatisch onrechtmatig jegens moeder

In een arrest van 10 april 2026 heeft de Hoge Raad geoordeeld dat een kartelovertreding door een dochterentiteit niet automatisch onrechtmatig is jegens de moederentiteit. Alleen wanneer sprake is van bijkomende omstandigheden, zoals bewuste misleiding of het achterhouden van informatie, kan de dochter jegens de moeder aansprakelijk zijn.

De casus 

Bencis is een investeringsmaatschappij die deelnemingen houdt in bedrijven uit verschillende sectoren in Nederland, België en Duitsland. In de periode 26 november 2004 en 15 juli 2011 was Bencis grootaandeelhouder van de meelproducent Meneba. Bencis hield via Bencis Meneba Investment B.V. (BMI) 92% van de aandelen in Meneba Holding B.V., dat op haar beurt 100% van de aandelen hield in Rotterdam Brielselaan B.V. (voorheen Meneba Beheer B.V.), dat op haar beurt weer 100% van de aandelen hield in Meneba B.V. (voorheen Meel B.V.). In 2011 verkocht Bencis haar aandelen in Meneba aan het management van Bencis. In dat zelfde jaar stapte Nimbus in als investeerder. Zes jaar later verkocht Nimbus Meneba door aan Dossche Mills, een Belgische graanverwerker

Bij een besluit van 16 december 2010 (Eerste sanctiebesluit) legde de Autoriteit Consument en Mark (ACM) aan Meneba een boete op van € 9 miljoen wegens deelname aan het meelkartel in de periode van 12 september 2001 tot en met 16 maart 2007. Maneba vocht dit besluit tot in hoogste instantie tevergeefs aan.

Naar aanleiding van bezwaren van twee andere betrokken ondernemingen tegen het Eerste sanctiebesluit,  onderzocht de ACM of de inbreuk van Meneba ook aan Bencis als haar (indirecte) moedermaatschappij moest worden toegerekend. Ten aanzien van andere deelnemers aan meelkartel, was de inbreuk namelijk wél tevens aan hun moedermaatschappij toegerekend. De ACM stelde vast dat Bencis tijdens een deel van de inbreukperiode (van 26 november 2004 tot en met 16 maart 2007) beslissende invloed op Maneba uitoefende  en daarom met Bencis in deze periode met Meneba één onderneming vormde in de zin van het mededingingsrecht. Bijgevolg legde de ACM bij besluit van 20 november 2014 (Tweede sanctiebesluit) Bencis een boete op van  € 1.271.432,-. Bencis vocht dit besluit tot in hoogste instantie tevergeefs aan.

Na het afronden van de bestuursrechtelijke rechtsgang, startte Bencis een civielrechtelijke procedure. Voor de rechtbank Rotterdam vorderde Bencis: 

Het vonnis van 23 februari 2022 waarbij deze vorderingen door de rechtbank ’s-Gravenhage werden afgewezen, werd door het gerechtshof ‘s-Gravenhage bevestigd in een arrest van 6 augustus 2024. Tegen dit arrest ging Bencis in cassatie.

Oordeel Hoge Raad

Toepasselijk recht aansprakelijkheid kartelboete in concernrelaties

Onder verwijzing naar het Siemens arrest (r.o. 58-62) merkt de Hoge Raad op dat de verdeling binnen een onderneming van aansprakelijkheid voor een boete wegens een overtreding van de mededingingsregels een kwestie is van nationaal recht en dat het aan de nationale rechterlijke instanties is om deze verdeling op grond van het op het geding toepasselijke nationale recht te bepalen met inachtneming van het recht van de Unie.

Aansprakelijkheid kartelboete in concernrelaties

Een inbreuk op het mededingingsrecht door een dochterentiteit, is volgens de Hoge Raad niet zonder meer onrechtmatig jegens haar moederentiteit, ook niet als die moederentiteit niet op de hoogte was van de inbreuk. “Bijkomende omstandigheden kunnen het gedrag van de dochter[…] onrechtmatig doen zijn jegens de moeder[…], bijvoorbeeld als de dochter de moeder bewust heeft misleid of onkundig heeft gehouden ten aanzien van de inbreuk op het mededingingsrecht” (r.o. 3.1.3).

Aanwezigheid bijkomende omstandigheden niet bewezen

De rechtbank had na bewijslevering geoordeeld dat Bencis niet had aangetoond: 

Dit oordeel is in hoger beroep niet, dan wel onvoldoende door Bencis bestreden. Het gerechtshof kon dus aannemen dat geen sprake was van bijkomende omstandigheden. Het (primaire) cassatieberoep wordt mitsdien verworpen.

Slot

Het mededingingsrecht en het vennootschapsrecht zijn als olie en azijn: ze mengen niet goed. De casus waar de Hoge Raad in het besproken arrest over moest oordelen, is daar een goed voorbeeld van.

Het mededingingsrechtijke traject

Door de verwerving van aandelen in Meneba raakte Bencis betrokken bij een lopende kartelinbreuk waar zij geen weet van had. Hoewel Bencis de mogelijkheid had de inbreuk te beëindigen, deed zij dat niet. In zekere zin logisch, want zij was niet bekend met het bestaan ervan. Dat kwam haar duur te staan. Hoewel Bencis persoonlijk niet betrokken was bij het kartel en het evenmin direct of indirect had bevorderd, werd de inbreuk door de ACM desalniettemin aan haar toegerekend. De ACM prikte namelijk door de vennootschapsrechtelijke sluier heen en stelde vast dat Bencis en de Meneba dochters één economische eenheid vormden. In afwijking van de gebruikelijke mededingingsrechtelijke praktijk, werd Benics niet gezamenlijk en hoofdelijk met de Meneba dochters beboet. Bencis kwam pas bij de ACM in beeld toen de aan de Meneba dochters opgelegde boete al onherroepelijk was geworden en Bencis haar aandelen in Meneba had overgedragen. Het verweer van Bencis tegen de aan haar opgelegde boete wordt besproken in de blog Financiële investeerders kunnen beboet worden voor kartelovertredingen van een dochter.

Meer weten over mededingingsrechtelijke boetes of aansprakelijkheid voor kartels, neem contact op met Eric Janssen van Hoboken law firm.

Het vennootschapsrechtelijke traject

Na het afronden van mededingingsrechtelijke traject, begon het vennootschapsrechtelijke traject: Bencis probeerde de door de ACM aan haar opgelegde boete te verhalen op de Meneba dochters. Naar nu blijkt tevergeefs. Niet relevant, maar wel intrigerend is de vraag of deze uitkomst Bencis heeft verrast. In het mededingingsrechtelijke traject beweerde Bencis namelijk door de separate boete te worden benadeeld aangezien zij die niet op de Meneba dochters zou kunnen verhalen. Wat er ook van zij, het arrest van de Hoge Raad vormde een mooie aanleiding voor de blog van Nathalie van Hellenberg Hubar (blog Nathalie). Zij zet daarin uiteen welke ruimte er bestaat om een op het Europees en Nederlands mededingingsrecht gebaseerde boeteverdeling binnen een groep van vennootschappen achteraf te herstructureren. In de blog is zij ook ingegaan op de lessen die kopers, investeringsmaatschappijen en private equity uit dit arrest kunnen trekken.

Vragen?

Meer weten over de vennootschapsrechtelijke aspecten van mededingingsrechtelijke boetes of aansprakelijkheid voor kartels, neem contact op met Nathalie van Hellenberg Hubar van Hoboken law firm.